Een vrije en veilige wetenschap
Academische vrijheid en de veiligheid van wetenschappers zijn voor groot belang voor een gezonde democratie. Op deze pagina staat wat er speelt, wat UNESCO doet, en waar hulp te vinden is.
Waarom is dit belangrijk?
Academische vrijheid en de veiligheid van wetenschappers staan onder druk – ook in Nederland. Denk aan politieke inmenging, intimidatie (online en offline) en druk vanuit financiering of samenwerkingen.
Hoe werkt dat? Bijvoorbeeld: een onderzoeker stelt dat een groot bouwproject veel meer stikstof uitstoot dan eerder werd gedacht. Daarna volgen online bedreigingen en wordt privé-informatie gedeeld. Tegelijk ontstaat er druk van beleidsmakers om het rapport met de scherpe conclusies voorlopig niet uit te brengen. Als academische vrijheid en veiligheid zo worden ondermijnd, dan wordt zwijgen veiliger dan feiten delen. Dat raakt beslissingen die iedereen aangaan.
Op deze pagina staat uitleg over de begrippen, wat UNESCO en de Nederlandse UNESCO Commissie doen, en waar verdieping en praktische steun te vinden is.
Wat houden academische vrijheid en veiligheid in?
Academische vrijheid
Academische vrijheid is de ruimte voor wetenschappers om zelf vragen te stellen, methodes te kiezen en resultaten te delen — zonder dat financiers, bestuurders of politici dat sturen. Die vrijheid geldt voor onderzoek én voor het onderwijs. Ze maakt het mogelijk om ook maatschappijkritisch werk te doen: over klimaat, migratie, gezondheid of ongelijkheid. Onafhankelijke wetenschap is een basis voor het werk van journalisten en voor beleid dat werkt. Zo draagt ze bij aan publieke verantwoording en een gezonde democratie.
Veiligheid van wetenschappers
Veiligheid van wetenschappers gaat over bescherming tegen bedreigingen en intimidatie — verbale agressie, online haat, cyberaanvallen, fysiek geweld. Maar ook financiële druk of politieke bemoeienis kan de ruimte om vrijelijk te werken verkleinen. Vrouwen en wetenschappers uit gemarginaliseerde groepen lopen het grootste risico. Wie niet veilig is, kan niet vrij werken. Dat is de verbinding tussen beide begrippen: veiligheid is een voorwaarde voor vrijheid.
Academische vrijheid is geen luxe, maar een fundament onder een democratische samenleving. Bij sterke politieke inmenging verliezen we meer dan alleen kennis.
Jeroen Geurts
− Lid Nederlandse UNESCO Commissie −
Wat doet UNESCO, en wat doet de UNESCO Commissie?
UNESCO stelt internationale normen op voor de positie van wetenschappers, brengt risico's in kaart en helpt landen ervaringen delen. In 2017 namen 194 landen de Recommendation on Science and Scientific Researchers aan: een internationale standaard voor de positie van de wetenschapper. Met steun van Nederland richtte UNESCO in 2023 een speciaal programma op over vrije en veilige wetenschap en werd een onderzoek gepubliceerd.
De Nederlandse UNESCO Commissie vertaalt die internationale afspraken naar de Nederlandse situatie. Ze informeert, spreekt zich uit, en brengt adviezen uit aan de minister.
Vijf adviezen aan de minister
De Nederlandse UNESCO Commissie ziet hoe de druk op wetenschappers toeneemt, in Nederland en in het buitenland. Daarom bracht ze vijf concrete adviezen uit aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De eerste twee gaan over het borgen van de academische vrijheid, de laatste drie over de veiligheid van wetenschappers:
1. Wees 'alert op afstand'. De minister moet de autonomie van universiteiten actief bewaken. Dat betekent: fel stelling nemen wanneer politici willen ingrijpen in de lesstof, of budget als drukmiddel inzetten. Universiteiten verdienen het vertrouwen om hun eigen grenzen van academische vrijheid te bepalen, in dialoog met medewerkers en studenten.
2. Investeer structureel in de wetenschap. Wanneer wetenschappers voor hun financiering steeds vaker bij het bedrijfsleven moeten aankloppen, neemt hun onafhankelijkheid af. Meer structurele basisfinanciering geeft ruimte voor vrij, fundamenteel onderzoek - precies het soort onderzoek dat op lange termijn het meest waardevol blijkt. Denk aan het mRNA-onderzoek dat de basis legde voor de COVID-19-vaccins: decennialang gedaan zonder directe toepassing in zicht.
3. Versterk het platform WetenschapVeilig. Met stabiele financiering kan WetenschapVeilig uitgroeien tot een kenniscentrum dat instellingen helpt intimidatie te herkennen, te melden en aan te pakken. Speciale aandacht is nodig voor vrouwelijke wetenschappers en wetenschappers uit gemarginaliseerde groepen, die disproportioneel vaak het doelwit zijn.
4. Stimuleer een zorgvuldige omgang met demonstraties en campusveiligheid. Vreedzaam demonstreren is een democratisch recht - ook op universiteiten. De minister kan instellingen aanmoedigen ruimte te bieden voor open debat, terwijl strafbare feiten gewoon worden vervolgd. Buitenproportioneel veiligheidsingrijpen kan juist een gevoel van onveiligheid versterken.
5. Geef een helder signaal over de rol van wetenschap. De politisering van wetenschap - waarbij onderzoeksgebieden worden weggezet als 'activistisch' of 'woke' - maakt individuele wetenschappers kwetsbaar. De minister kan zich blijvend uitspreken over het belang van onafhankelijke wetenschap, nationaal én internationaal, ook via UNESCO.
Als wetenschappers zwijgen uit angst, verliest de samenleving haar spiegel. Onze Commissie wil helpen die stem te beschermen – met kennis, met netwerken, en als waakhond voor vrije wetenschap.
Sarah de Rijcke
− Lid Nederlandse UNESCO Commissie −
Wat kunnen wetenschappers, instellingen en inwoners doen?
Wat kunnen wetenschappers, instellingen en inwoners doen?
Het advies van de Commissie richt zich op de minister en beleidsmakers. Maar ook anderen kunnen in actie komen:
Voor onderzoekers en docenten
- Maak academische vrijheid bespreekbaar. Praat met collega's en studenten over wat academische vrijheid betekent in onderzoek en onderwijs, en breng het in bij overlegorganen.
- Zoek steun als de druk toeneemt. Bespreek het binnen de eigen organisatie en gebruik de beschikbare meld- en steunroutes.
- Meld intimidatie of bedreiging altijd, ook online incidenten.
Voor instellingen
- Bescherm academische vrijheid actief. Weersta ongepaste externe invloed en bewaak ruimte voor onafhankelijk onderzoek en onderwijs.
- Zorg voor duidelijke en betrouwbare opvolging. Leg vast wie wat doet bij incidenten en maak de route voor medewerkers zichtbaar.
- Werk met gedeelde richtlijnen en kennis. Gebruik en versterk bestaande infrastructuren zoals WetenschapVeilig voor aanpak en ondersteuning.
Voor inwoners
- Erken het verschil. Inhoudelijke kritiek op onderzoek is waardevol en noodzakelijk. Wetenschappers (online) persoonlijk bedreigen of intimideren is onacceptabel.
- Besef wat wetenschappers riskeren. Wie zich uitspreekt over gevoelige onderwerpen, krijgt steeds vaker te maken met persoonlijke aanvallen. Dat verdient meer publieke erkenning.
- Melden helpt. Ook als inwoner kun je een instelling laten weten dat hun medewerker online wordt bedreigd of belaagd. Dit maakt het probleem zichtbaarder.
Bronnen en hulp
UNESCO (internationaal)
- Internationale standaard voor de positie van wetenschappers: Recommendation on Science and Scientific Researchers (2017)
- Programme on the Freedom and Safety of Scientists (sinds 2023)
- Onderzoeksrapport: data, trends, typologie van de veiligheid van wetenschappers (2024)
Nederland
- WetenschapVeilig – routes en ondersteuning bij intimidatie
- KNAW – advies over academische vrijheid in Nederland
Wat doet de Commissie nog meer voor de wetenschap?
Contactpersoon
Jon Verriet
